Rehber
Havalandırma kanalı imalatı ve montajı
Santral ya da fan ne kadar iyi seçilirse seçilsin, havayı mekâna taşıyan kanal kötü yapılmışsa sistem beklenen performansı vermez. Bu rehberde galvaniz dikdörtgen ve spiral kanalların nasıl üretildiğini, nasıl birleştirildiğini, sızdırmazlığın ve yalıtımın nasıl sağlandığını ve montajda nelere dikkat edildiğini anlatıyoruz.
Havalandırma kanalı nedir?
Havalandırma kanalı, klima santralinin, fanın ya da ısı geri kazanım cihazının hazırladığı havayı mekânlara taşıyan, mekândan çekilen havayı da cihaza ya da dışarıya götüren hava yoludur. Taze hava, egzoz, dönüş ve duman tahliye hatlarının hepsi kanallarla kurulur. Binada çoğu zaman asma tavanın üstünde, şaftlarda ya da açıkta görünür şekilde ilerler.
Kanal basit bir sac boru gibi görünse de sistemin performansını doğrudan belirler. Kesiti küçük seçilmiş bir kanal fazla basınç kaybı ve ses üretir; sızdıran bir kanal havanın bir kısmını gitmesi gereken yere ulaştırmadan tavan arasına kaçırır; yalıtımı eksik bir kanal yoğuşma yapar ya da enerji kaybettirir. Bu yüzden kanal imalatı ve montajı, ölçüsü, sacı, bağlantısı, askısı ve yalıtımıyla birlikte projelendirilen bir iştir.
Kısaca
- Kanallar havayı cihazdan mekâna, mekândan cihaza ya da dışarıya taşır.
- En yaygın malzeme galvaniz sactır; kesit olarak dikdörtgen ve spiral (dairesel) kanallar kullanılır.
- Doğru ölçü, sızdırmaz bağlantı, yeterli yalıtım ve sağlam askı, sistemin tasarlandığı gibi çalışmasının şartıdır.
Bir kanal hattı nelerden oluşur?
Tipik bir hat, cihaz çıkışından başlar; düz kanal parçaları, fitingler, bağlantı elemanları ve askılarla mekândaki menfez ya da difüzöre kadar uzanır. Aşağıdaki şema, dikdörtgen kanalla başlayıp spiral kanalla devam eden bir üfleme hattının yandan görünüşünü gösteriyor:
- Esnek bağlantı. Santral ya da fan çıkışı kanala esnek bir manşonla bağlanır; böylece cihazın titreşimi kanala ve binaya geçmez.
- Dikdörtgen kanal ve flanşlı birleşim. Düz kanal parçaları uçlarındaki flanşlarla birbirine bağlanır. Flanş araları contalanır, köşeler sızdırmazlık macunuyla kapatılır.
- Trapez askı. Döşemeye dübelle sabitlenen dişli çubuklar ve kanalın altından geçen bir profil, kanalı taşır.
- Geçiş parçası. Dikdörtgen kesitten dairesel kesite (ya da bir ölçüden diğerine) yumuşak bir açıyla geçer; ani daralma basınç kaybı ve ses yaratır.
- Spiral kanal ve contalı birleşim. Spiral kanallar, uçları kanalın içine geçen fitinglerle birleştirilir; contalı fitinglerde sızdırmazlığı lastik conta sağlar.
- Kelepçeli askı. Dairesel kanal, dişli çubuğa bağlı bir kelepçeyle asılır. Kelepçe içinde kullanılan lastik ara parça titreşimi ve ses iletimini azaltır.
- Branşman ve ayar damperi. Ana hattan ayrılan kol bir T ya da semer branşmanla alınır. Koldaki ayar damperi, devreye almada her mekâna giden debinin dengelenmesini sağlar.
- Difüzör. Hava mekâna, hıza ve atış mesafesine göre seçilmiş bir difüzör ya da menfezle verilir.
Hatta bunlara ek olarak yangın bölmesi geçişlerinde yangın damperleri, gerekiyorsa susturucular ve bakım için temizleme kapakları bulunur. Egzoz ve dönüş hatları da aynı mantıkla, havanın akış yönü ters olacak şekilde kurulur.
Kanal sistemleri nerelerde kullanılır?
Merkezi bir cihazdan birden fazla noktaya hava verilen ya da birden fazla noktadan hava çekilen her binada kanal vardır:
- AVM, mağaza ve marketler: Geniş satış alanlarına dağıtılan taze hava ve dönüş hatları; açık tavanlı mekânlarda çoğu zaman görünür spiral kanallar.
- Ofis, okul ve otel gibi binalar: Asma tavan içinde ilerleyen, her odaya ya da bölgeye ayrılan taze hava ve egzoz hatları.
- Fabrikalar ve üretim tesisleri: Uzun mesafelere taşınan yüksek debili hatlar, proses egzozu ve toz emme hatları.
- Havalimanı, spor salonu ve büyük salonlar: Yüksek tavanlı hacimlerde uzun atışlı difüzörlere giden büyük çaplı kanallar.
- Endüstriyel mutfaklar: Davlumbazdan çatıya çıkan, yağlı havayı taşıyan egzoz kanalları. Bunlar galvaniz havalandırma kanallarından farklı kurallarla yapılır (aşağıda değiniyoruz).
Kanal türleri
Dikdörtgen galvaniz kanal
Galvaniz sacın kesilip bükülmesiyle her ölçüde üretilebilir. Tavan arası yüksekliğinin kısıtlı olduğu yerlerde ve büyük kesitlerde en esnek çözümdür.
Spiral (dairesel) kanal
Galvaniz şeridin spiral kilitli dikişle sarılmasıyla sürekli üretilir. Hava akışı açısından elverişlidir, aynı kesitte daha az sac kullanır ve sızdırmazlığı kolay sağlanır.
Oval spiral kanal
Spiral kanalın yassılaştırılmış hâlidir. Dairesel kanalın avantajlarını, yüksekliğin sınırlı olduğu tavan aralarına taşır.
Flex kanal
Ana hattan difüzöre son bağlantıyı yapan esnek kanal. Basınç kaybı yüksek olduğundan kısa ve gergin döşenir; ana hat olarak kullanılmaz.
Paslanmaz çelik kanal
Nemli, korozif ya da hijyen beklentisi yüksek ortamlarda; galvaniz kaplamanın dayanmayacağı egzoz hatlarında tercih edilir.
Mutfak egzoz kanalı
Yağlı ve sıcak havayı taşıdığı için genellikle kaynaklı, tam sızdırmaz çelik sacdan yapılır; temizleme kapakları ve yangın güvenliği kurallarıyla birlikte ele alınır.
İmalat: sac, bağlantı ve fitingler
Malzeme. Havalandırma kanallarında en çok sıcak daldırma galvaniz sac kullanılır. Çinko kaplama çeliği korozyondan korur; kaplama miktarı metrekare başına gram olarak belirtilir (örneğin Z275, iki yüzde toplam 275 g/m² çinko demektir). Projede kaplama sınıfı belirtilmişse sac buna göre seçilir.
Sac kalınlığı mantığı. Kalınlık keyfî seçilmez. Dikdörtgen kanalda belirleyici olan büyük kenarın ölçüsü ve kanalın çalışacağı basınç sınıfıdır: kenar büyüdükçe ve basınç arttıkça sacın şişmesini (ya da emişte içe çökmesini) ve titreşip ses yapmasını önlemek için daha kalın sac gerekir. Pratikte havalandırma kanallarında kalınlık genellikle 0,5 mm ile 1,2 mm arasında değişir; hangi ölçüde hangi kalınlığın kullanılacağı projede ya da uygulanan şartnamede tablo hâlinde verilir. Spiral kanalda ise kalınlık çapa göre belirlenir; dairesel kesit basınca karşı doğal olarak daha dayanıklı olduğundan aynı kesit alanında daha ince sac yeterli olabilir.
Rijitlik. Büyük kenarlı dikdörtgen kanallarda yüzeyler çapraz kırma (baklava) ya da nervürle sertleştirilir. Çok büyük kesitlerde buna ek olarak dış takviye profilleri ya da kanal içinden geçen germe çubukları kullanılır.
Boyuna dikişler. Dikdörtgen kanalın köşelerindeki boyuna birleşimler genellikle makinede açılan Pittsburgh kilit ile yapılır; sac katlanarak birbirine geçirilir ve kapatılır. Spiral kanalda dikiş, üretim sırasında spiral kilit olarak kendiliğinden oluşur.
Enine bağlantılar ve flanşlar. Kanal parçalarını birbirine bağlayan başlıca yöntemler şunlardır:
- TDC / TDF flanş: Flanş, kanalın kendi sacından makinede bükülerek oluşturulur. Köşelere köşe parçası takılır, karşılıklı flanşlar köşelerden cıvatayla, aralarda flanş mandalıyla (klips) sıkılır. Orta ve büyük dikdörtgen kanallarda yaygındır.
- Profil flanş: Kanal ucuna ayrı üretilmiş galvaniz flanş profili geçirilip sabitlenir. Büyük kesitlerde ve daha yüksek dayanım istenen yerlerde kullanılır.
- S ve kılıç geçme: Küçük kesitli dikdörtgen kanallarda flanş yerine sac geçme parçalarıyla yapılan birleşim.
- Spiral kanal bağlantıları: Fitinglerin erkek ucu kanalın içine geçirilir; contalı fitinglerde çift dudaklı lastik conta sızdırmazlığı sağlar, contasız birleşimlerde sızdırmazlık macunu, perçin ya da vida kullanılır. Büyük çaplarda flanşlı bağlantı tercih edilir.
Fitingler. Dirsekler, redüksiyonlar, T ve pantolon branşmanlar, ofsetler (S dirsek) ve kör kapaklar kanal hattının yön ve ölçü değiştirdiği yerlerdir; basınç kaybının ve sesin büyük kısmı burada oluşur. Dikdörtgen dirseklerde mümkünse radyuslu dirsek, yer yoksa köşeli dirsek içinde yönlendirici kanatçıklar kullanılır. Spiral sistemde dirsekler preslenmiş ya da segmentli üretilir; ana hattan kol almak için semer branşmanlar kullanılır.
Ölçülendirme ve tasarımda bakılanlar
Kanal kesiti, taşınacak debi ile izin verilen hava hızından bulunur. Hız yükseldikçe kanal küçülür ama basınç kaybı ve ses artar; hız düştükçe kanal büyür, sac ve yer ihtiyacı artar. Bu yüzden ana hatlarda daha yüksek, mekâna yaklaştıkça daha düşük hızlar seçilir. Ölçülendirmede sabit hız ya da eşit sürtünme gibi yöntemler kullanılır ve hattın toplam basınç kaybı, fanın seçiminde esas alınır. Dikdörtgen bir kanalın hava akışı bakımından karşılığı eşdeğer çapla ifade edilir; çok yassı kanallar aynı kesitte daha fazla sürtünme ve sac demektir.
| Değer | Ne anlatır? |
|---|---|
| Debi (m³/h) | Kanaldan geçecek hava miktarı. Her kol, beslediği mekânın ihtiyacına göre hesaplanır. |
| Hava hızı (m/s) | Kesiti, basınç kaybını ve sesi birlikte belirler. Mekâna yakın hatlarda düşük tutulur. |
| Basınç kaybı (Pa) | Düz kanal, fitingler, damperler ve menfezlerin toplam direnci. Fan bu direnci yenecek şekilde seçilir. |
| Basınç sınıfı | Kanalın çalışacağı pozitif ya da negatif basınç. Sac kalınlığını ve takviye ihtiyacını belirler. |
| Sızdırmazlık sınıfı | İzin verilen hava kaçağı. EN 1507 (dikdörtgen) ve EN 12237 (dairesel) kanallar için sınıfları ve deney yöntemini tanımlar. |
| Ölçü serileri | EN 1505 dikdörtgen, EN 1506 dairesel kanalların ölçülerini düzenler; standart çaplar fiting ve aksesuar uyumunu kolaylaştırır. |
| Yalıtım | Taşınan havanın sıcaklığına ve kanalın geçtiği ortama göre ısı kaybını ve yoğuşmayı önleyecek malzeme ve kalınlık. |
| Yangın ve bakım | Yangın bölmesi geçişlerinde yangın damperi; temizlik ve kontrol için erişim kapakları (EN 12097). |
Tasarımda kanalın binadaki yolu da en az ölçüsü kadar önemlidir: kiriş altları, sprinkler ve kablo tavaları, elektrik ve su tesisatıyla çakışmalar baştan çözülmeli, damper ve kapakların bakım için erişilebilir kalması sağlanmalıdır.
Sızdırmazlık, yalıtım ve montaj
Sızdırmazlık. Kaçak, fanın boşa çalışması ve mekâna ulaşan havanın azalması demektir. Dikdörtgen kanallarda boyuna dikişler, köşe parçaları ve flanş birleşimleri sızdırmazlık macunuyla kapatılır, flanşlar arasına conta bandı konur. Spiral kanalların dikişi zaten kilitli olduğundan kaçak ağırlıklı olarak birleşim yerlerinde oluşur; contalı fitingler bu yüzden yüksek sızdırmazlık sınıfına ulaşmayı kolaylaştırır. Projede bir sınıf istenmişse, hattın bir bölümü kapatılıp test cihazıyla basınçlandırılır, ölçülen kaçak sınıfın izin verdiği değerle karşılaştırılır.
Yalıtım. Soğutulmuş hava taşıyan kanallarda dış yüzeyin çiy noktasının altına düşmesi yoğuşmaya, damlamaya ve zamanla tavan hasarına yol açar; bu kanallarda buhar geçişine dirençli bir yalıtım kesintisiz uygulanmalıdır. Kapalı hücreli elastomerik kauçuk köpük ya da alüminyum folyo yüzlü taş yünü ve cam yünü yaygın kullanılır. Ek yerleri bantlanır, askı ve flanş noktalarında yalıtım boşluk bırakılmadan devam ettirilir. Dış ortamdaki kanallarda yalıtım, alüminyum ya da galvaniz kılıfla yağmura, güneşe ve darbeye karşı korunur. Yalıtım kalınlığı ısı kaybı ve yoğuşma kontrolü hesabıyla belirlenir.
Askılama. Askılar kanalın ağırlığını, yalıtımını ve gerekirse içindeki birikimi güvenle taşıyacak şekilde seçilir. Dikdörtgen kanallarda dişli çubuk ve profilden oluşan trapez askılar, spiral kanallarda kelepçeler kullanılır. Askı aralığı kanal ölçüsüne ve şartnameye göre belirlenir; dirsek, branşman ve damper gibi ağır noktaların yakınına ek askı konur. Kanal başka tesisatın askısına değil, doğrudan yapıya bağlanır; dübeller betonun ve yükün durumuna uygun seçilir. Fan ve santral yakınındaki hatlarda titreşim izolatörlü askılar kullanılabilir.
Şantiyede dikkat edilenler:
- Kanalların ve fitinglerin, montaja kadar uçları kapalı ve temiz tutulması; inşaat tozunun kanal içine girmemesi,
- Flanşların düzgün oturtulması, kanal hattının eksenden kaçmadan ve sarkmadan ilerlemesi,
- Flex kanalların kısa, gergin ve keskin kıvrımsız döşenmesi,
- Yangın damperlerinin duvar ya da döşeme geçişinde, üreticinin montaj detayına uygun yerleştirilmesi,
- Temizleme kapaklarının ve ayar damperlerinin erişilebilir yerde bırakılması,
- Devreye almada menfezlerde debilerin ölçülmesi ve damperlerle dengelenmesi.
Mutfak egzoz kanalları bu kuralların dışında ayrıca ele alınır: yağ birikimi yangın riski taşıdığından kanal kaynaklı ve sızdırmaz yapılır, yağın toplanabileceği şekilde düzenlenir, temizleme kapaklarıyla donatılır ve yanıcı malzemelerden uzak tutulur. Bu hatlarda Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ve proje şartları esas alınır.
HSS Mekanik olarak galvaniz kanalları projedeki ölçülerle kendi imalatımızda üretir; yalıtım, askı ve sızdırmazlık detaylarıyla monte ederiz.
Sık sorulan sorular
Spiral kanal mı, dikdörtgen kanal mı?
Yer yettiği sürece spiral kanal, aynı kesitte daha az sac kullanması, akışa daha az direnç göstermesi ve sızdırmazlığının kolay sağlanması nedeniyle avantajlıdır. Tavan arası yüksekliği kısıtlıysa, kesit çok büyükse ya da hat karmaşık geçişler içeriyorsa dikdörtgen kanal daha esnek bir çözümdür. Çoğu projede ikisi birlikte kullanılır.
Kanal sac kalınlığı neye göre belirlenir?
Dikdörtgen kanalda büyük kenar ölçüsüne ve kanalın çalışacağı basınca, spiral kanalda çapa göre belirlenir. Kenar ya da çap büyüdükçe ve basınç arttıkça sac kalınlaşır. Hangi ölçüde hangi kalınlığın kullanılacağı proje ya da şartnamede tablo olarak verilir.
Her kanalın yalıtılması gerekir mi?
Hayır. Isıtılmış ya da soğutulmuş hava taşıyan kanallar, ısı kaybını ve yoğuşmayı önlemek için yalıtılır; özellikle soğuk hava kanallarında buhar kesici yalıtım şarttır. Kışın dış havayı taşıyan taze hava kanalları da iç ortamdan geçerken yoğuşma riski taşıdığından çoğunlukla yalıtılır. Aynı sıcaklıktaki bir mekândan geçen egzoz kanalında ise yalıtım her zaman gerekmez; karar projedeki hesaba göre verilir.
Kanal sızdırmazlık testi gerekli mi?
Projede ya da şartnamede bir sızdırmazlık sınıfı istenmişse, hattın bu sınıfı sağladığı test ile gösterilir. Hastane, temiz oda gibi basınç dengesinin önemli olduğu yerlerde ve uzun, yüksek basınçlı hatlarda test özellikle önemlidir; kaçak hem enerji kaybı hem de mekâna eksik hava demektir.
Flex kanal ne kadar kullanılabilir?
Flex kanal yalnızca ana hattan difüzöre son bağlantı için kullanılır. İç yüzeyi pürüzlü olduğundan basınç kaybı yüksektir; uzun, sarkık ya da keskin kıvrımlı döşendiğinde debi belirgin şekilde düşer. Bu yüzden kısa ve gergin tutulur.
Havalandırma kanalı kullanılan alanlar
Bu alanlarda kullanılan sistemleri çizimleriyle inceleyin.