Rehber

Isı geri kazanım cihazı nedir, nasıl çalışır?

Taze hava almak, binada ısıtılmış ya da soğutulmuş havayı dışarı atmak demektir. Isı geri kazanım cihazı bu enerjinin önemli bir kısmını geri alır. Bu rehberde cihazın nasıl çalıştığını, eşanjör türlerini, verimin ne anlattığını, by-pass ve donma korumasının neden gerektiğini ve seçerken nelere bakılacağını anlatıyoruz.

10 dk okumaGüncelleme: HSS Mekanik

Isı geri kazanım cihazı izometrik çizimi

Isı geri kazanım cihazı nedir?

Isı geri kazanım cihazı, bir mekândan dışarı atılan havanın enerjisini, aynı anda içeri alınan taze havaya aktaran havalandırma cihazıdır. Piyasada ısı geri kazanımlı havalandırma cihazı, ısı geri kazanım ünitesi ya da İngilizce kısaltmalarıyla HRV (heat recovery ventilator) ve nemi de aktaran tipler için ERV (energy recovery ventilator) adlarıyla da anılır. Cihazın içinde iki fan, iki filtre ve bu iki hava akımının birbirine dokunmadan yan yana geçtiği bir eşanjör bulunur.

Sağlıklı bir iç ortam için mekâna sürekli taze hava vermek ve kullanılmış havayı atmak gerekir. Sorun şudur: kışın atılan hava ısıtılmış, yazın soğutulmuş havadır. Doğrudan dışarı atıldığında bu enerji de kaybolur ve içeri giren soğuk ya da sıcak taze havayı yeniden şartlandırmak gerekir. Isı geri kazanım cihazı, atılan havanın taşıdığı ısının bir kısmını içeri giren havaya bırakarak bu kaybı azaltır. Böylece havalandırma miktarından ödün vermeden ısıtma ve soğutma yükü düşer.

Kısaca

  • Mekâna taze hava verir, kullanılmış havayı atar; iki akım eşanjörde birbirine karışmadan enerji alışverişi yapar.
  • Kışın taze havayı ön ısıtır, yazın dış hava içeriden sıcaksa ön soğutur.
  • Plakalı, döner tamburlu, ara akışkanlı serpantinli ve entalpi eşanjörlü tipleri vardır; seçim binaya ve kullanıma göre yapılır.

Isı geri kazanım cihazı nasıl çalışır?

Cihazda iki ayrı hava yolu vardır: dışarıdan alınıp mekâna verilen taze hava ve mekândan emilip dışarı atılan egzoz havası. Bu iki yol eşanjörün içinde ince plakalarla birbirinden ayrılmış kanallardan geçer. Sıcak taraftaki hava ısısını plakalara, plakalar da soğuk taraftaki havaya verir. Aşağıdaki şema, çapraz akışlı plakalı eşanjörü olan tipik bir kompakt cihazı gösteriyor:

Çapraz akışlı plakalı eşanjörlü ısı geri kazanım cihazında hava akımları Dış hava Dışarı (egzoz) Mekândan Mekâna 1 2 3 4 5
Taze hava sol üstten girip eşanjörü çapraz geçerek sağ alttan mekâna verilir; egzoz havası sağ üstten girip sol alttan dışarı atılır. İki akım plakalarla ayrılmıştır.
  1. Dış hava filtresi. Dışarıdan alınan havadaki toz ve partikülleri tutar; hem mekânı hem de eşanjörü kirlenmeye karşı korur.
  2. Eşanjör. Cihazın kalbidir. Taze hava ile egzoz havası ince plakalarla ayrılmış komşu kanallardan geçer; ısı plakalar üzerinden sıcak akımdan soğuk akıma geçer, havalar birbirine karışmaz.
  3. Üfleme (taze hava) fanı. Eşanjörden çıkan, ön ısıtılmış ya da ön soğutulmuş taze havayı kanal şebekesi üzerinden mekâna basar.
  4. Emiş (egzoz) filtresi. Mekândan çekilen havadaki toz ve lifleri tutar. Amacı eşanjörün plakalarını temiz tutmak ve verimin zamanla düşmesini önlemektir.
  5. Egzoz fanı. Mekândan çekilen ve enerjisini eşanjörde bırakmış havayı dışarı atar.

Şemada gösterilmeyen ama çoğu cihazda bulunan parçalar da vardır: eşanjörün altında yoğuşan suyu toplayan drenaj tavası, eşanjörü devre dışı bırakan by-pass damperi, donma riskine karşı ön ısıtıcı ve fanları, damperleri yöneten kontrol paneli. Gerektiğinde cihaz çıkışına taze havayı istenen sıcaklığa getiren bir son ısıtıcı ya da soğutucu batarya eklenir. Aynı işlevi büyük binalarda klima santrallerinin içindeki ısı geri kazanım bölümü üstlenir.

Isı geri kazanım cihazı nerelerde kullanılır?

Sürekli taze hava ihtiyacı olan ve ısıtılıp soğutulan her mekânda ısı geri kazanım anlamlıdır. Özellikle pencereyle havalandırmanın yetersiz, mümkün değil ya da konforsuz olduğu yerlerde tercih edilir:

  • Ofisler, toplantı ve konferans salonları: Kalabalıkta hızla yükselen karbondioksiti ve kokuyu atarken ısıtma ve soğutma enerjisinin boşa gitmesini önler.
  • Okullar ve kütüphaneler: Derslik ve okuma salonlarında pencere açmadan, ders ya da çalışma bölünmeden düzenli taze hava sağlar.
  • Mağazalar, kafeler ve barlar: Gün boyu değişen kalabalık için sürekli hava değişimi verir; kapı ve vitrinlerden kontrolsüz hava girişini azaltır.
  • Kuaförler ve diş klinikleri: Kimyasal kokuları ve kullanılmış havayı düzenli olarak dışarı atar, yerine filtrelenmiş taze hava verir.
  • Penceresiz odalar ve bodrumlar: Doğal havalandırmanın olmadığı hacimlerde taze hava verir, rutubetin ve kokunun birikmesini önler.
  • Konutlar: Yalıtımı iyi, sızdırmazlığı yüksek yeni binalarda iç hava kalitesini korumak için tavana ya da teknik hacme konan kompakt cihazlar kullanılır.

Isı geri kazanım eşanjörü türleri

Cihazları birbirinden ayıran asıl fark eşanjörün yapısıdır. Her türün verimi, havaları ayırma derecesi, boyutu ve kullanım alanı farklıdır:

Çapraz akışlı plakalı

İki hava akımı plakalar arasından birbirine dik açıyla geçer. Hareketli parçası yoktur, yapısı basit ve dayanıklıdır; kompakt cihazlarda en sık görülen tiptir. Verimi ters akışlı tipe göre daha düşüktür.

Ters akışlı plakalı

Akımlar uzun bir yol boyunca birbirine zıt yönde akar. Isı alışverişi daha uzun süre devam ettiği için plakalı tipler arasında en yüksek verimi verir. Daha uzun bir gövde gerektirir ve verimi yüksek olduğundan donmaya daha yatkındır.

Döner tamburlu (rotor)

İnce alüminyum petek yapıda bir tambur, yarısı egzoz yarısı taze hava kanalında kalacak şekilde yavaşça döner; egzozdan aldığı ısıyı taze hava tarafına taşır. Verimi yüksektir, sorpsiyon kaplamalı tipleri nemi de aktarır. İki hava arasında az da olsa geçiş olduğu için kirli havanın taşınmaması gereken yerlerde kullanılmaz.

Ara akışkanlı serpantinli

Taze hava ve egzoz kanallarına birer serpantin konur; aralarında pompayla glikollü su dolaşır. İki hava tamamen ayrıdır ve kanalların yan yana olması gerekmez. Verimi diğer türlerden düşüktür, ama hastane, laboratuvar ve mevcut binalara sonradan eklenen sistemlerde öne çıkar.

Entalpi (nem geçirgen) eşanjör

Plakaları su buharını geçiren özel bir membrandan yapılır; ısıyla birlikte nemin bir kısmını da aktarır. Kışın içerinin aşırı kurumasını, yazın nemli dış havanın getirdiği nem yükünü azaltır. Nemin atılması gereken havuz gibi mekânlara uygun değildir.

Isı borulu

İçinde soğutucu akışkan bulunan kapalı boruların bir ucu egzoz, diğer ucu taze hava kanalındadır. Hareketli parçası ve pompası yoktur; iki hava ayrıdır, ancak kanalların yan yana gelmesi gerekir.

Plakalı ve ısı borulu eşanjörler yalnızca duyulur ısıyı (sıcaklığı) aktarır; egzoz tarafında yoğuşma olduğunda bu suyun gizli ısısından da yararlanılır ama nem taze havaya geçmez. Entalpi eşanjörleri ve sorpsiyon kaplamalı tamburlar ise hem ısıyı hem nemi aktardıkları için toplam enerji geri kazanımı sağlar.

Verim, by-pass ve donma koruması

Verim. Isı geri kazanımda en çok bakılan değer sıcaklık verimidir: taze havanın eşanjörde ne kadar ısındığının, iç hava ile dış hava arasındaki sıcaklık farkına oranı. Örneğin verim yüzde 100 olsaydı taze hava eşanjörden iç hava sıcaklığında çıkardı; gerçekte bu değere hiçbir cihaz ulaşmaz. Verim sabit bir sayı değildir; hava hızı, iki akımın debi dengesi, sıcaklık ve nem koşulları değiştikçe değişir. Bu yüzden katalog değerleri, aynı test koşullarında ölçülmüş olmaları şartıyla karşılaştırılmalıdır. Hava-hava ısı geri kazanım cihazlarının performans deneyleri için Avrupa'da EN 308 standardı kullanılır.

By-pass. Her zaman ısı geri kazanmak istenmez. Yazın gece ya da mevsim geçişlerinde dış hava içeriden serinse, bu havayı eşanjörde ısıtmak serinletme fırsatını kaçırmak olur. By-pass damperi taze havayı eşanjörün yanından geçirerek doğrudan mekâna verir; buna serbest soğutma denir. By-pass ayrıca donma korumasında ve geri kazanılan ısının ayarlanmasında da kullanılır. Döner tamburlu cihazlarda by-pass yerine çoğu zaman tamburun devri düşürülür ya da tambur durdurulur. AB'nin havalandırma cihazları için ekotasarım tüzüğü (1253/2014), konut dışı çift yönlü havalandırma cihazlarında ısı geri kazanımı ile birlikte by-pass imkânını da şart koşar.

Donma koruması. Kışın sıcak ve nemli egzoz havası eşanjörde soğurken içindeki nem yoğuşur. Dış hava yeterince soğuksa egzoz tarafındaki bu su, eşanjörün en soğuk köşesinde donar; buz kanalları tıkar, verimi düşürür ve eşanjöre zarar verebilir. Donmanın başladığı sıcaklık iç havanın nemine ve eşanjörün verimine bağlıdır. Başlıca koruma yolları şunlardır:

  • Taze hava girişine elektrikli ya da sulu bir ön ısıtıcı koyarak eşanjöre giren havayı donma sınırının üstüne çıkarmak,
  • By-pass damperiyle taze havanın bir kısmını eşanjörün yanından geçirmek,
  • Taze hava debisini geçici olarak düşürmek; bu yöntem mekânda negatif basınç oluşturduğu için dikkatle kullanılmalıdır,
  • Döner tamburda devri düşürmek, ara akışkanlı serpantinde üç yollu vanayla egzoz serpantinine giden akışkanın sıcaklığını donma sınırının üstünde tutmak.

Verimi yüksek olan cihazlar egzoz havasını daha fazla soğuttuğu için donma riskine daha açıktır. Soğuk iklimlerde donma koruması bir ek değil, sistemin ayrılmaz bir parçası olarak düşünülmelidir.

Isı geri kazanım cihazı seçerken nelere bakılır?

Doğru cihaz, mekânın ihtiyaç duyduğu taze hava miktarından ve binanın koşullarından yola çıkılarak seçilir. Bakılan başlıca değerler şunlardır:

DeğerNe anlatır?
Hava debisi (m³/h)Saatte ne kadar taze hava verilip ne kadar hava atılacağı. Kişi sayısı, alan ve kullanım şekline göre hesaplanır; iki debinin dengeli olması verim için önemlidir.
Dış statik basınç (Pa)Kanal, menfez ve dış hava panjurlarının oluşturduğu direnç. Fanlar, istenen debiyi bu direnç altında da verebilmelidir.
Sıcaklık verimiAtılan havanın ısısının ne kadarının taze havaya aktarıldığı. Seçilen debide ve aynı test koşullarında karşılaştırılmalıdır.
Nem verimiYalnızca entalpi eşanjörlü ve sorpsiyon tamburlu cihazlarda; nemin ne kadarının aktarıldığı.
Eşanjör basınç kaybı (Pa)Havanın eşanjörden geçerken kaybettiği basınç. Yüksek verim için seçilen büyük ve sık plakalı eşanjörler fan enerjisini artırabilir; ikisi birlikte değerlendirilir.
Fan gücü ve kontrolDevri ayarlanabilen EC fanlar ve özgül fan gücü (SFP). Karbondioksit ya da nem sensörüne göre debi ayarı, kullanılmayan saatlerde enerjiyi düşürür.
Sızıntı ve havaların ayrılmasıEgzoz havasının taze havaya ne kadar karıştığı. Hijyen gerektiren yerlerde plakalı ya da serpantinli tip tercih edilir.
By-pass ve donma korumasıSerbest soğutma için by-pass var mı, donma riski nasıl yönetiliyor, ön ısıtıcı gerekiyor mu?
Filtre sınıfıTaze hava ve egzoz filtrelerinin ISO 16890'a göre sınıfı. Dış havası kirli bölgelerde daha ince filtre gerekir.
Ses seviyesi ve boyutCihazın ve kanalların mekâna taşıyacağı ses; cihazın asma tavana ya da teknik hacme sığması.

Cihazın yerleşimi de baştan düşünülmelidir: filtre değişimi ve eşanjör temizliği için servis kapaklarına ulaşılabilmeli, drenaj hattı için yeterli eğim bulunmalı ve dış hava ile egzoz ağızlarına kısa kanallarla bağlanılabilmelidir.

Montaj ve uygulamada dikkat edilenler

İyi seçilmiş bir cihaz bile yanlış uygulanırsa beklenen verimi vermez. Uygulamada dikkat edilen başlıca noktalar:

  • Dış hava emiş ağzı ile egzoz atış ağzının, atılan hava tekrar emilmeyecek şekilde birbirinden yeterince uzak ve farklı yönlere bakacak biçimde yerleştirilmesi,
  • Isıtılan hacimlerden geçen dış hava ve egzoz kanallarının buhar kesicili yalıtımla kaplanması; aksi halde kışın bu soğuk kanalların dış yüzeyinde yoğuşma olur,
  • Eşanjör drenajının sifonla ve eğimle bağlanması, dışarıdan geçen drenaj hattının donmaya karşı korunması,
  • Taze havanın oturma, çalışma ve toplantı alanlarına verilmesi, emişin ise tuvalet, banyo gibi kirli ve nemli hacimlerden yapılması,
  • Mutfak davlumbazı egzozunun ısı geri kazanım cihazına bağlanmaması; yağlı hava eşanjörü ve filtreleri kısa sürede kirletir,
  • Cihazın titreşim takozlarıyla asılması, kanal bağlantılarının esnek manşonlarla yapılması,
  • Devreye almada taze hava ve egzoz debilerinin ölçülüp dengelenmesi; dengesiz çalışan cihaz hem verim kaybeder hem de mekânda istenmeyen basınç farkı oluşturur.

HSS Mekanik'in ısı geri kazanım uygulamalarında amaç da budur: dışarı atılan havanın ısısını içeri giren taze havaya aktarmak; mekânı havalandırırken enerji kaybını azaltmak.

Sık sorulan sorular

Isı geri kazanım cihazı klimanın yerine geçer mi?

Hayır. Cihaz ısı üretmez, yalnızca atılan havadaki enerjinin bir kısmını taze havaya aktarır. Eşanjörden çıkan taze havanın sıcaklığı dış hava ile iç hava arasında bir yerdedir. Mekânın ısıtma ve soğutma ihtiyacı yine ayrı bir sistemle ya da cihaz çıkışına eklenen bir bataryayla karşılanır; ısı geri kazanım bu yükü azaltır.

Yazın da işe yarar mı?

Mekân soğutuluyorsa ve dış hava içeriden sıcaksa, evet: içeriden atılan serin hava, giren sıcak taze havayı ön soğutur. Entalpi eşanjörlerde nemli dış havanın getirdiği nem yükü de azalır. Dış hava içeriden serinken ise by-pass devreye girer ve taze hava eşanjöre uğramadan doğrudan mekâna verilir.

Kirli egzoz havası taze havaya karışır mı?

Plakalı eşanjörlerde iki hava plakalarla ayrılmıştır; iyi sızdırmazlıkla yapılmış bir cihazda geçiş çok azdır. Döner tamburlarda tamburun dönüşüyle bir miktar hava taşınır; bunu azaltmak için temizleme (purge) sektörü kullanılır ve fanlar, sızıntı taze havadan egzoza doğru olacak şekilde yerleştirilir. Ara akışkanlı serpantinli sistemlerde ise iki hava hiç karşılaşmaz.

Bakımı nasıl yapılır?

Filtreler belirli bir takvimden çok, basınç farkı ya da cihazın filtre uyarısı esas alınarak değiştirilir. Eşanjör belli aralıklarla kontrol edilip üreticinin önerdiği şekilde temizlenir, drenaj tavası ve sifonun tıkanmadığından emin olunur. Kirli filtre ve eşanjör hem verimi hem de verilen hava miktarını düşürür.

Isı geri kazanım cihazı kullanılan alanlar

Bu alanlarda kullanılan sistemleri çizimleriyle inceleyin.

Projeniz için bizimle görüşün