Rehber

Endüstriyel mutfak egzoz sistemi nasıl kurulur?

Restoran, otel ve yemekhane mutfaklarında pişirmeden çıkan yağlı buhar, ısı ve koku doğru tasarlanmış bir egzoz sistemiyle kaynağında alınmalıdır. Bu rehberde davlumbazdan çatıdaki fana kadar sistemin parçalarını, yangın riskini, emilen havanın yerine verilen taze havayı ve koku kontrolünü anlatıyoruz.

10 dk okumaGüncelleme: HSS Mekanik

Çatı tipi egzoz fanı izometrik çizimi

Endüstriyel mutfak egzoz sistemi nedir?

Endüstriyel (ticari) mutfak egzoz sistemi, pişirme cihazlarının üzerinden yükselen sıcak, yağlı ve kokulu havayı kaynağında yakalayıp bina dışına atan havalandırma sistemidir. Temel parçaları davlumbaz, yağ filtreleri, egzoz kanalı ve egzoz fanıdır. Sistemin tamamlayıcı ve çoğu zaman unutulan yarısı ise emilen havanın yerine mutfağa verilen taze havadır (İngilizcesiyle make-up air).

Ev mutfağındaki aspiratörle aynı işi yapıyor gibi görünse de ölçek ve risk bambaşkadır. Ticari mutfakta ocaklar, ızgaralar, fritözler ve fırınlar uzun saatler boyunca aynı anda çalışır; ortaya çıkan ısı, buhar ve yağ miktarı çok büyüktür. Yağ kanalın içinde birikirse ciddi bir yangın kaynağına dönüşür. Bu yüzden ticari mutfak egzozu, yalnızca konfor için değil, yangın güvenliği ve çalışan sağlığı için de doğru tasarlanması gereken bir sistemdir.

Kısaca

  • Davlumbaz, pişirmeden yükselen yağlı buharı, ısıyı ve kokuyu kaynağında toplar.
  • Yağ filtreleri yağın büyük kısmını tutar; kanal ve fan kalan havayı dışarı atar.
  • Emilen havanın yerine taze hava verilmezse sistem beklenen debiyi çekemez.
  • Kanalda biriken yağ yangın riskidir; kanal sızdırmaz, yanmaz ve temizlenebilir olmalıdır.

Mutfak egzoz sistemi nasıl çalışır?

Pişirme sırasında ısınan hava yukarı doğru bir sütun hâlinde yükselir ve yanında yağ damlacıklarını, su buharını ve kokuyu taşır. Egzoz sisteminin işi bu sütunu dağılmadan yakalamak, yağı mümkün olduğunca erken ayırmak ve kalan havayı güvenli bir noktadan dışarı atmaktır. Aşağıdaki şema tipik bir mutfakta havanın izlediği yolu gösteriyor:

Ticari mutfak egzoz sisteminin bölümleri ve havanın izlediği yol Dışarı atış Taze hava Mutfak Dış ortam 1 2 3 4 5 6 7
Ticari mutfak egzozunun yan kesiti. Fan çoğu zaman çatıda ya da bina dışında bulunur; kanal güzergâhı binaya göre değişir.
  1. Pişirme hattı. Ocak, ızgara, fritöz ve fırınlar ısının, buharın ve yağ dumanının kaynağıdır. Egzoz debisini en çok belirleyen şey, bu cihazların türü ve gücüdür.
  2. Davlumbaz. Yükselen sıcak hava sütununu toplar. Cihazların üzerini, açık kenarlarından taşacak şekilde örtmesi gerekir; aksi hâlde kenardan kaçan duman mutfağa yayılır.
  3. Yağ filtreleri ve yağ oluğu. Davlumbaz içinde eğik duran labirent filtreler havanın yönünü defalarca değiştirerek yağ damlacıklarını yüzeylerinde tutar. Tutulan yağ alttaki oluğa ve toplama kabına akar.
  4. Egzoz kanalı. Filtreden geçen havayı fana taşır. Filtreden kaçan ince yağ, kanal yüzeylerinde zamanla birikir; bu yüzden kanalın malzemesi, sızdırmazlığı ve güzergâhı yangın güvenliği açısından önemlidir.
  5. Temizleme kapakları. Kanalın içine ulaşılarak biriken yağın temizlenebilmesi için dirsek ve ek noktalarına ve belirli aralıklarla sızdırmaz kapaklar konur.
  6. Egzoz fanı ve atış noktası. Fan, filtre ve kanal direncini yenerek havayı çeker ve dışarı atar. Atış, kokunun komşulara ve binanın taze hava alışlarına dönmeyeceği bir noktadan, genellikle çatıdan yukarı doğru yapılır.
  7. Taze hava (make-up air). Dışarı atılan havanın yerine mutfağa taze hava verilir. Bu hava davlumbazın çekişini bozmayacak şekilde, düşük hızla ve uygun noktalardan üflenir.

Sistemin doğru çalışması bu parçaların birlikte hesaplanmasına bağlıdır. Güçlü bir fan, küçük bir davlumbazı ya da eksik taze havayı telafi etmez; çoğu zaman yalnızca sesi ve enerji tüketimini artırır.

Endüstriyel mutfak egzozu nerelerde kullanılır?

Ticari ölçekte yemek pişirilen, yağ ve buhar çıkaran her mutfakta kaynağında egzoz gerekir:

  • Restoran ve lokantalar: Izgara, kebap ve kızartma gibi yoğun yağ ve duman çıkaran pişirme hatları için.
  • Otel mutfakları: Gün boyu çalışan, birden çok pişirme bölümü olan büyük mutfaklar için.
  • Yemekhaneler ve toplu yemek mutfakları: Büyük kazanlar, buharlı pişiriciler ve bulaşık bölümünün yoğun buharı için.
  • Fırın ve pastaneler: Fırınlardan çıkan ısıyı ve buharı, ürün alanına yaymadan atmak için.
  • Gıda üretim tesisleri: Pişirme, kızartma ve haşlama hatlarının üzerinde, üretim alanının havasını temiz tutmak için.

Davlumbaz tipleri

Davlumbaz, cihazların yerleşimine ve çıkardıkları yüke göre seçilir. Başlıca tipler şunlardır:

Duvar tipi davlumbaz

Duvara dayalı pişirme hattının üzerine konur. Arkası duvarla kapalı olduğu için duman yalnızca ön ve yan kenarlardan kaçabilir; aynı hat için genellikle en az debiyle çalışan tiptir.

Ada tipi davlumbaz

Mutfağın ortasında, dört yanı açık pişirme adalarının üzerine asılır. Çevre hava akımlarına daha açık olduğundan duvar tipine göre daha fazla egzoz debisi ister.

Kondens (buhar) davlumbazı

Bulaşık makinesi, haşlama kazanı gibi yağ değil yalnızca buhar çıkaran cihazlar içindir. Yağ filtresi yerine buharın yoğuşup toplanmasını sağlayan bir yapıya sahiptir.

Havalandırmalı tavan

Davlumbaz yerine mutfak tavanının bütününe ya da bir bölümüne entegre edilen emiş ve üfleme sistemi. Genellikle büyük ve yüksek hijyen beklenen mutfaklarda kullanılır.

Ek filtreli davlumbazlar

Labirent filtreye ek olarak UV lambalı ya da su yıkamalı bölümleri olan davlumbazlar. Kanala geçen yağ miktarını azaltmak için yoğun kullanılan mutfaklarda tercih edilir.

Hangi tip seçilirse seçilsin, davlumbaz paslanmaz çelik gibi yanmaz ve kolay temizlenen bir malzemeden yapılır ve filtreleri elle sökülüp yıkanabilecek şekilde yerleştirilir.

Yağ filtreleri, egzoz kanalı ve yangın riski

Mutfak yangınları çoğunlukla pişirme cihazında başlar; ancak alev davlumbaza ve yağ birikmiş kanala ulaştığında yangın kanal boyunca ilerleyip binanın başka bölümlerine taşınabilir. Bu yüzden ticari mutfak egzozunda yağ yönetimi, sistemin en önemli tasarım konusudur.

Yağ filtreleri. Ticari mutfaklarda paslanmaz çelik labirent (baffle) filtreler standart kabul edilir: hava filtre kanatları arasında yön değiştirirken yağ damlacıkları yüzeye çarpıp tutunur ve aşağı akar. Siklon tipi filtreler de benzer şekilde havayı döndürerek çalışır. Ev aspiratörlerindeki tel örgü filtreler yağı içinde biriktirdiği ve kolay tıkandığı için ticari mutfakta tek başına tercih edilmez. Filtreler yağı ayırır ama tamamını tutmaz; bu yüzden kanal yine de temizlenebilir olmalıdır.

Egzoz kanalı. Yağlı egzoz kanalı, binadaki diğer havalandırma kanallarından ayrı tutulur ve şu ilkelere göre yapılır:

  • Yanmaz malzemeden (çelik) ve sıvı sızdırmayacak şekilde, ekleri kaynaklı ya da sızdırmaz birleştirilmiş olarak yapılır,
  • Yağın birikeceği çukur noktalar bırakılmaz; yatay bölümler davlumbaza ya da bir toplama noktasına doğru eğimli verilir,
  • Kanalda yağın çökmesini azaltacak, ama ses ve basınç kaybını aşırı artırmayacak bir hava hızı seçilir,
  • Başka hacimlerden geçerken yangına dayanıklı bir şaft içinde ya da yangın yalıtımıyla korunur, yanıcı malzemelerden uzak tutulur,
  • Esnek (flex) kanal ve iç yüzeyi yağ tutacak yalıtım kullanılmaz.

Davlumbaz ve kanal ağzı için otomatik söndürme sistemi (genellikle ıslak kimyasallı) birçok projede istenir. Gaz hattının, egzoz fanı çalışmadan ocakların yakılamayacağı şekilde kilitlenmesi de sık uygulanan bir güvenlik önlemidir; bu konuda gaz dağıtım şirketinin şartlarına bakılır. Türkiye'de Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ve yerel itfaiye şartları esas alınır; uluslararası projelerde ABD'de NFPA 96, Avrupa'da EN 16282 serisi gibi kaynaklara da başvurulur.

Emilen havanın yerine taze hava

Mutfaktan saatte binlerce metreküp hava dışarı atıldığında aynı miktar hava bir yerden içeri girmek zorundadır. Bunun için ayrı bir taze hava sistemi yoksa hava kapı aralıklarından, pencerelerden, hatta bacalardan emilir. Sonuçta mutfak aşırı negatif basınca düşer: kapılar zor açılır ya da çarpar, ıslık sesleri duyulur, fan beklenen debiyi çekemez ve davlumbaz dumanı yakalayamaz. Doğal çekişli cihazların bacasından gazın geri tepmesi gibi tehlikeli durumlar da oluşabilir.

Bu yüzden egzoz sistemi her zaman taze hava (make-up air) sistemiyle birlikte tasarlanır. Uygulamada dikkat edilen noktalar:

  • Taze hava debisi egzozdan biraz düşük tutulur; böylece mutfak, yemek salonuna göre hafif negatif basınçta kalır ve koku salona taşmaz,
  • Taze hava düşük hızla verilir ve davlumbaza doğru üflenmez; yüksek hızlı hava jetleri yükselen duman sütununu bozup davlumbazdan kaçırır,
  • Kışın taze hava ısıtılır, gerekiyorsa yazın soğutulur; şartlandırılmamış soğuk hava mutfakta çalışmayı zorlaştırır,
  • Taze hava alış ağzı, egzoz atış noktasından uzağa yerleştirilir ki atılan yağlı hava tekrar içeri girmesin.

Koku kontrolü

Mutfak egzozunda koku, özellikle yerleşim alanlarındaki ve alışveriş merkezlerindeki işletmeler için sık karşılaşılan bir sorundur. İlk ve en etkili önlem, atış noktasının doğru seçilmesidir: egzoz çatı seviyesinin üzerinden, yukarı doğru, pencerelerden ve taze hava alışlarından uzakta yapılmalıdır.

Atış noktasının yetmediği durumlarda egzoz havası arıtılır. Elektrostatik filtreler (ESP) dumandaki ince yağ ve is partiküllerini tutar. Aktif karbon filtreler koku moleküllerini yüzeyinde bağlar; ancak yağ karbonu hızla kullanılamaz hâle getirdiği için önlerinde mutlaka iyi bir partikül arıtma bulunmalıdır. UV ve ozon üniteleri de koku azaltmada kullanılır. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, arıtma ünitelerinin etkinliği düzenli temizlik ve filtre değişimine bağlıdır; ihmal edilen bir ünite hem kokuyu tutmaz hem de fanın debisini düşürür.

Tasarımda nelere bakılır?

Mutfak egzozu, mutfağın menüsünden ve cihaz yerleşiminden yola çıkılarak hesapla boyutlandırılır. Bakılan başlıca değerler şunlardır:

DeğerNe anlatır?
Pişirme cihazlarının türü ve gücüIzgara, fritöz, wok ve kömürlü ocaklar, haşlama kazanlarına göre çok daha fazla ısı, yağ ve duman çıkarır. Egzoz yükünün temeli budur.
Egzoz debisi (m³/h)Davlumbazın çekmesi gereken hava miktarı. Cihaz yükü, davlumbaz tipi ve ölçüsüne göre hesaplanır; Avrupa'da bu hesap için VDI 2052 yönergesi sık kullanılır.
Davlumbaz ölçüsü ve taşma payıDavlumbazın cihazların açık kenarlarını ne kadar aştığı ve cihaz üzerindeki yüksekliği. Yakalama verimini doğrudan etkiler.
Filtre tipi ve sayısıHer filtrenin geçirebileceği debi üretici verisiyle sınırlıdır. Az filtre, yüksek basınç kaybı ve kötü yağ tutma demektir.
Kanal kesiti ve güzergâhıYağın çökmesini önleyecek hız, kısa ve az dirsekli güzergâh, temizleme kapakları için erişim.
Fan basıncı ve sıcaklık dayanımı (Pa, °C)Fan; filtre, kanal ve varsa arıtma ünitesinin direncini yenmeli, sıcak ve yağlı havada sürekli çalışabilmelidir.
Taze hava debisi ve şartlandırmaEgzozla dengelenmiş, kışın ısıtılan, gerekirse yazın soğutulan besleme havası.
Koku ve atış koşullarıAtış noktasının yeri, komşu binalar ve gerekirse eklenecek koku arıtma ünitesi.

Egzoz fanı seçimi. Mutfak egzozunda kullanılan fanın, sıcak ve yağlı havaya uygun olması gerekir: motoru hava akımının dışında kalan ya da bu kullanım için yüksek sıcaklığa uygun sınıflandırılmış, gövdesi temizlenebilen ve yağ tahliye çıkışı olan fanlar tercih edilir. Çatıda genellikle havayı yukarı atan radyal çatı fanları ya da kutu tipi fanlar kullanılır. Pişirme yoğunluğu gün içinde çok değiştiği için fanlar sıklıkla frekans konvertörüyle sürülür; sıcaklık ve duman sensörleriyle debiyi yüke göre ayarlayan talep kontrollü sistemler hem egzozda hem taze havada ciddi enerji tasarrufu sağlar.

Montaj ve uygulama notları

Mutfak egzozunda sahadaki işçilik, en az hesap kadar belirleyicidir. Montajda dikkat edilen başlıca noktalar:

  • Davlumbazın cihazlara göre doğru yükseklikte ve tüm açık kenarlardan taşacak şekilde asılması, filtrelerin kolayca sökülebilecek konumda olması,
  • Kanalın sızdırmaz birleştirilmesi, eğimin korunması ve yağ toplanacak çukur noktaların bırakılmaması,
  • Temizleme kapaklarının dirseklere ve uygun aralıklara konması; asma tavan altında kalan kapaklar için mutlaka servis kapağı bırakılması,
  • Başka hacimlerden geçişlerde yangın yalıtımının ya da şaftın eksiksiz uygulanması,
  • Fanın titreşim takozları üzerine oturtulması, yağ tahliyesinin bir toplama kabına bağlanması ve bakım için fana güvenli erişim sağlanması,
  • Devreye almada davlumbaz debilerinin ölçülmesi, duman testiyle yakalamanın kontrol edilmesi ve taze havanın egzozla dengelenmesi.

Temizlik erişimi tasarım aşamasında düşünülmelidir: kapağı olmayan, tavanın içinde kapalı kalmış ya da çok dirsekli bir kanal pratikte temizlenemez ve zamanla yangın riskine dönüşür. Filtrelerin sık yıkanması, kanal ve fanın ise kullanım yoğunluğuna göre düzenli temizletilmesi işletmenin sorumluluğundadır.

HSS Mekanik olarak mutfaklarda davlumbaz, egzoz kanalı ve fanla yağlı buharı, ısıyı ve kokuyu kaynağında tahliye ediyor; emilen havanın yerine taze hava veriyoruz.

Sık sorulan sorular

Davlumbaz neden dumanı çekmiyor?

En sık nedenler yetersiz taze hava, tıkanmış yağ filtreleri, davlumbazın cihazlardan küçük ya da çok yüksekte olması ve davlumbaza doğru esen hava akımlarıdır (açık kapı, yanlış yönlendirilmiş üfleme menfezi gibi). Fanı büyütmeden önce bu noktalar kontrol edilmelidir.

Mutfak egzozu binanın diğer havalandırma kanallarına bağlanabilir mi?

Hayır. Yağlı egzoz kanalı, yangının ve kokunun binaya yayılmaması için ayrı bir sistem olarak kurulur; tuvalet, ofis ya da genel egzoz kanallarıyla birleştirilmez.

Taze hava vermeden yalnızca egzoz yapılabilir mi?

Küçük debilerde hava aralıklardan gelebilir, ancak ticari mutfaklarda bu genellikle yetmez. Mutfak aşırı negatif basınca düşer, fan debisi düşer, kapılar zor açılır ve doğal çekişli bacalarda geri tepme riski oluşur. Egzoz ve taze hava birlikte tasarlanmalıdır.

Yağ filtreleri ne sıklıkla temizlenmelidir?

Sabit bir süre yoktur; pişirme türüne ve yoğunluğuna bağlıdır. Izgara ve kızartma yapılan mutfaklarda filtreler çok sık, çoğu zaman günlük ya da haftalık yıkanır. Filtrede görünür yağ birikmesi ve davlumbazın çekişinin zayıflaması temizlik zamanının işaretidir.

Mutfak egzozu kullanılan alanlar

Bu alanlarda kullanılan sistemleri çizimleriyle inceleyin.

Projeniz için bizimle görüşün